# Glas in Lood RaamHet eerste glas in lood raam van Tessa en Niels met behulp van allerlei digitale technieken uit het Fablab!

Tessa en ik wilden al een hele lange tijd een glas in lood raam omdat dat mooi zou passen bij onze woning in een oude school uit 1886, maar kopen is natuurlijk niet leuk als je het ook zelf kunt maken. En na letterlijk veel bloed, zweet en tranen is het er deze zomer met behulp van allerlei digitale fabricage technieken eindelijk van gekomen! In deze post laten we eerst het resultaat zien met daarna een korte projectbeschrijving. Het raam bestaat uit drie panelen die in totaal twee meter hoog zijn en 75 cm breed, geplaatst als voorzetraam in een bestaand kozijn:

{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/image2.jpeg"  >}}
{{< lightbox src="images/image1rotate.png"  >}}
{{< lightbox src="images/image3.jpeg"  >}}
{{< lightbox src="images/image4.jpeg"  >}}
{{< /gallery >}}

*Disclaimer: dit was ons eerste glas-in-loodproject. We hebben daarom geleund op vaardigheden uit andere hobby's en op een paar handige trucjes om alles voor elkaar te krijgen. Een ervaren glazenier doet sommige dingen vast en zeker efficiënter, maar deze aanpak past goed bij ons en ons huidige niveau.*

## Stap 1: Ontwerpen

{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/procreate.webp" alt="Het digitale ontwerp van het glas-in-loodraam over een foto van het bestaande raam" caption="Procreate is ideaal voor 'snelle' schetsen">}}
{{< lightbox src="images/fusion.png" alt="Het digitale ontwerp van het glas-in-loodraam in Fusion" caption="In Fusion is het raam exact opgebouwd om zo de mallen te kunnen maken" >}}
{{< /gallery >}}

We zijn begonnen met een foto van het raam, waar Tessa in Procreate op een iPad overheen heeft getekend om tot een eerste ontwerp te komen. Pinterest en het kleurenpalet van ons interieur dienden als inspiratie. Na het opmeten van het raam heb ik het ontwerp opnieuw exact opgebouwd in CAD (Fusion) aangezien onze woning uit 1886 stamt en dus niets recht/symmetrisch is. Naast een decoratieve functie zorgt het raam ook voor meer privacy. Daarom hebben we heel bewust verschillende structuren glas toegepast op bepaalde plekken.

Om het ontwerp rustig te houden hebben we:

* Het bovenste raam symmetrisch gehouden;
* voor elk stuk glas van dezelfde kleur ook dezelfde textuur gebruikt;
* lange lijnen door het hele ontwerp laten doorlopen;
* alle glastexturen verticaal laten lopen (dit kost stiekem heel veel glas aangezien je niet optimaal kunt snijden).

## Stap 2: Het glas precies passend maken

Het raam bestaat uit drie delen: een afgeronde bovenkant, een lang linkerpaneel en een lang rechterpaneel.

Om tijdens het samenstellen steeds de pasvorm te kunnen controleren heb ik houten mallen gemaakt van balken, MDF en multiplex. We gebruikten de lasersnijder om het patroon op de wit geschilderde plaat te laseren. Je kunt dit ook prima printen, maar wij hadden geen toegang tot een printer van dit formaat. Het voordeel van de houten mallen is wel dat je ook direct een werkplek hebt, je loodnagels vast kunt zetten en de multiplex opstaande rand kunt gebruiken om zeker te weten dat het geheel past. Die opstaande rand was tevens erg makkelijk bij het ronde raam om de radius van het lood goed te krijgen aangezien alles voor het solderen behoorlijk beweegt.  


{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/stap2-1.jpeg" alt="Houten mallen op een grote plaat om de pasvorm van de panelen te controleren" >}}
{{< lightbox src="images/stap2-3.jpeg" alt="De lasersnijder tijdens het snijden van de houten mallen" >}}
{{< /gallery >}}

Van elk stuk glas maakten we een kartonnen sjabloon om de beste indeling op de glasplaten te bepalen. Deze indeling lijkt misschien inefficiënt, maar je kunt nooit optimaal snijden aangezien je glas niet in een scherpe hoek kunt breken en je ook rekening moet houden met de richting van de texturen. Daarnaast is van elk sjabloon een waterbestendige sticker geplot die we direct op het glas konden plakken. 


{{< gallery size="medium" >}}
{{< lightbox src="images/layout.jpeg" alt="Kartonnen sjablonen van de losse stukken glas" >}}
{{< lightbox src="images/layout2.jpeg" alt="Waterbestendige stickers van de sjablonen geplakt op een glasplaat" >}}
{{< lightbox src="images/layout3.jpeg" alt="Kartonnen sjablonen van de losse stukken glas" >}}
{{< /gallery >}}

We hebben het glas langs de stickerlijnen gesneden, de stukken met een breek-/grozertang afgebroken en elke vorm precies op maat gemaakt op de slijpmachine. Na elke aanpassing legden we het stuk terug in de houten mal totdat het exact paste. De stickers waren erg handig bij het slijpen aangezien ze goed tegen water kunnen en je duidelijk ziet waar je nog moet slijpen. 

{{< gallery size="medium" >}}
{{< lightbox src="images/slijpen.jpeg" alt="slijpen" caption="Zonder slijpmachine kun je eigenlijk niks. Met wat ervaring kun je erg precies snijden, maar niet op de millimeter exact. Dankjewel Vera voor het lenen!">}}
{{< lightbox src="images/meten.jpeg" alt="passen" >}}
{{< lightbox src="images/passen.jpeg" >}}
{{< /gallery >}}


## Stap 3: Het loodprofiel

Lood is zacht en extreem flexibel. Het wordt al bijna een wokkel als je er verkeerd naar kijkt. Daarom moet je eerst het lood strekken, zodat het steviger en rechter wordt. 

Voor de buitenrand gebruikten we U8-loodprofiel. Om dat te verstevigen hebben we met secondelijm een stalen strip in het profiel gelijmd aangezien er geen standaard U8-loodprofiel met staal bestaat. U10-profiel met staal bestaat wel en wordt vaker gebruikt, maar wij vonden het veel mooier om een dun loodprofiel te gebruiken. Dit maakt het proces wel een stuk moeilijker. 

Voor de binnenlijnen gebruikten we H8-loodprofiel. Bij de lange horizontale lijn in het onderste derde deel en bij de diagonale lijn door het midden kozen we voor H8 met een stalen kern, voor extra stevigheid. Dit profiel zullen we niet snel opnieuw kiezen aangezien het slijpen/zagen ervan een nachtmerrie is en de staalkern naar mijn mening te dik. Hierdoor blijft er nauwelijks speling over waardoor je slechts 1 mm marge hebt. 

De lengte meet je simpelweg op met een rolmaat en snijd je uit met een loodmes. Bij het snijden duw je helaas wel het uiteinde gedeeltelijk plat waardoor je dit weer met een loodopener moet herstellen. Voor lastige hoeken gebruikte ik een houten mal om de juiste hoeken te kunnen snijden of om ze bijvoorbeeld langs een bepaalde ronding te buigen.

Het samenstellen begon met één lange zijde van het buitenste U-profiel. Van daaruit voegden we stap voor stap elk stuk glas en het omliggende lood toe, tot het paneel compleet was. Dat vroeg om flink wat geduldig wiebelen om alles op zijn plek te krijgen. Helemaal doordat er flink wat verschil zit in de dikte van het glas. Het transparante ribbelglas was bijvoorbeeld 4 mm dik, terwijl het antiek mondgeblazen glas slechts 2,3 mm dik was.

{{< gallery size="medium" >}}
{{< lightbox src="images/lood3.jpg" >}}
{{< lightbox src="images/lood2.jpg" caption="Lood alvorens het solderen" >}}
{{< lightbox src="images/lood1.jpeg" caption="Hoe strakker het lood, hoe makkelijker je het kan solderen">}}
{{< /gallery >}}

## Stap 4: Solderen

Zodra alle loodverbindingen strak op elkaar aansloten, was het solderen vrij eenvoudig.

Voor het solderen is het lood schoongemaakt met staalwol om oxidatie te verwijderen. Vervolgens soldeer je met een grote soldeerbout alle verbindingen. Zorg wel voor genoeg flux/vloeimiddel voor een mooie afwerking. Dit vergt enige oefening. Doordat het lood strakker is aan de achterkant (daar duw je het minder plat) zijn de soldeerverbindingen daar helaas ook mooier dan aan de voorkant. Zelf ben ik hier niet 100% tevreden mee en misschien had een beter soldeerstation geholpen, maar we wilden niet nog eens een paar honderd euro uitgeven (we gebruikten nu al een vrij duur 150W regelbaar station met grote punt die ideaal werkte voor Tiffany, maar toch te weinig kracht lijkt te hebben voor echt glas in lood).

Van dit proces heb ik helaas niet echt foto's gemaakt. Tip: zorg voor goede afzuiging/ventilatie en was je handen!

{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/verbindingen.png" caption="Slechte foto, maar hier zie je wat verbindingen tijdens het patineerproces" >}}
{{< /gallery >}}

## Stap 5: Patina en cementeren

Eerst hebben we alle resten vloeimiddel verwijderd met gewone glasreiniger. Daarna brachten we met een microvezeldoek zwarte patina aan.

Vervolgens was het tijd voor het cementeren. Veel tutorials raden aan het paneel eerst nat te maken zodat het schoonmaken makkelijker gaat, maar bij ons zorgde dat juist voor meer cement dat door de naden lekte. Die stap hebben we daarom overgeslagen aangezien het schoonmaken toch wel goed gaat. Het cementeren zorgt er trouwens voor dat het raam waterdicht wordt (niet nodig bij een voorzetraam zoals dit), maar ook dat het glas stevig op zijn plek blijft zitten. 

Met een kwast, een oude pinpas en een siliconen schraper hebben we het cement onder het loodprofiel gewerkt. Toen de naden gevuld waren, drukten we het lood voorzichtig aan terwijl het cement nog nat was en verwijderden we direct het overtollige cement. Daarna herhaalden we dit voor de andere kant. Dit is trouwens echt een vieze stinkende bende.

{{< gallery size="medium" >}}
{{< lightbox src="images/patineren.jpg" caption="Cement schoonmaken met microvezeldoek." >}}
{{< lightbox src="images/cementeren.jpeg" caption="Cementeren. Dit is extra lastig met ongelijk glas en een vieze bende." >}}
{{< lightbox src="images/resultaat.jpeg" caption="Resultaat na het schoonmaken">}}
{{< /gallery >}}

Na ongeveer twee dagen drogen zijn de laatste resten voorzichtig weggehaald met een doek en een tandenstoker. Waar het cementeren de afwerking wat dof had gemaakt, brachten we opnieuw zwarte patina aan.

## Stap 6: Plaatsen

{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/plaatsen.jpg" caption="Bevestigen is best vervelend en zoals je ziet kun je naderhand weer een boel poetsen. Yes, volledig arbotechnisch in pyjama en op blote voeten...😂" >}}
{{< lightbox src="images/image2.jpeg" caption="Het geplaatste glas-in-loodpaneel, bevestigd met zwarte schroeven en 3D-geprinte ringetjes" >}}
{{< /gallery >}}

Veel glas-in-loodpanelen worden op hun plek gehouden met kleine houten glaslatten, maar ons raam had al een houten kozijn dat ik niet nog kleiner wilde laten lijken. Er werd daarom aangeraden om met kleine spijkertjes te werken, maar dit werkte voor mij persoonlijk totaal niet. Hameren op glas voelt gewoon niet fijn en is ook niet handig als je met grote ramen in een hoog kozijn werkt op een gammel trappetje.  

Daarom gebruikten we kleine zwarte schroeven met 3D-geprinte zwarte excentrische ringetjes die het paneel stevig vasthouden. Moet het paneel er ooit uit, dan draai je simpelweg de schroeven los en til je het eruit.

{{< gallery size="large" >}}
{{< lightbox src="images/mounting2.jpeg" caption="De bevestiging valt naar mijn mening goed weg tegen de zwarte patina." >}}
{{< lightbox src="images/mounting.webp" caption="Het ringetje is excentrisch en draai je er dus strak tegenaan. Note to self: maak beter schoon..." >}}
{{< /gallery >}}

## Materialen en gereedschap

Dit is een lijst om een idee te krijgen van wat je ongeveer allemaal nodig hebt/kunt gebruiken.

* Glassnijder (kop van 6–12 mm; we hebben er intussen 3...)
* Snijolie voor glas
* Glastang
* Breek-/grozertang
* 3-punts tang is handig voor moeilijke rondingen, maar niet noodzakelijk.
* Slijpmachine
* U8- en H8-loodprofiel
* Loodmes
* Loodstrekker
* Loodopener
* Scherp stanleymes
* Soldeerbout
* Soldeertin en vloeimiddel
* Zwarte patina
* Universeel glas-in-loodcement
* Zaag/slijptol voor staalprofielen
* Een boel klein gereedschap (tangetjes, Dremel, etc.)
* Een flinke verzameling verschillende soorten glas 😄

Ik heb weinig ervaring met de verschillende merken gereedschap en materialen, dus ik ben niet de beste persoon om je daarover te adviseren. Wil je toch weten welk specifiek product ik ergens voor gebruikt heb, vraag het gerust.

## Kosten

De eerste glassnijder en het kleinere gereedschap heb ik via Amazon gekocht; de meeste materialen en gereedschappen kwamen echter van een lokale glasspecialist. (Shoutout naar [FOKA](https://fokaglasinlood.nl) in Sint-Oedenrode waar we heel vaak langs zijn geweest voor glas en advies.)

De totale kosten kwamen uit op ongeveer € 1100, inclusief al het glas — ook alles wat gebroken is of nog over is — en al het gereedschap, met uitzondering van de best prijzige slijpmachine, die ik gratis kon lenen van een vriendin. Heel goedkoop is het dus zeker niet. Er zit trouwens wel veel prijsverschil in het glas. Het grote groene stuk is bijvoorbeeld antiek mondgeblazen glas dat alleen al 90 euro kost en de eerste keer doormidden brak. 

Het ronde paneel hebben we trouwens eerst een keer als test gemaakt uit stukken restglas om te oefenen. Het raam dat er nu in zit was dus technisch gezien niet helemaal ons eerste raam.

## Wat ik vooraf had willen weten

1. Neem de tijd voor het opmeten van het loodprofiel. Sluiten de verbindingen niet strak aan, dan is het veel lastiger om nette soldeerverbindingen te maken. Ik kan best een perfectionist zijn en dan is glas in lood misschien niet de beste hobby aangezien ik wel baal van een paar soldeerverbindingen die niet perfect zijn. In de winkel bij FOKA is het afwerkingsniveau dus echt wel een stukje hoger helaas, maar voor een eerste keer mogen we denk ik niet ontevreden zijn.
2. Het bepalen van kleuren is erg lastig. Voor onze eerste proef hadden we het MDF niet geschilderd, maar hierdoor leken de kleuren totaal niet meer op het eindresultaat. Daarom besloten we een witte achtergrond te gebruiken net als in de winkel, maar ook dat geeft een totaal onrealistisch beeld. Het eindresultaat blijft dus een beetje een gok. Wij zijn blij met de keuzes, maar dit heeft wel een boel stress opgeleverd vanwege de twijfel. Probeer daarom zoveel mogelijk de stukken glas alvast voor het uiteindelijke raam te houden.
3. Achteraf had ik het hele paneel gespiegeld willen opbouwen. Omdat het paneel met de voorkant naar beneden is samengesteld, ziet de achterkant er netter uit dan de voorkant: het lood is daar vanzelf platter gedrukt.
4. Laat het cement goed uitharden, minstens een dag of twee/drie. Zodra het licht rubberachtig aanvoelt, is het veel makkelijker schoon te maken zonder dat je het weer uit de naden duwt.
5. Druk alle hoeken aan vóór het solderen. Zodra ze gesoldeerd zijn, krijg je ze niet meer plat. De rest van het lood sluit je pas na het cementeren.
6. Eerst patina, dan cement en daarna zo nodig nog een keer patina. Cementeer je eerst, dan is het veel lastiger om het lood helemaal schoon te krijgen voor een gelijkmatige laag patina.
7. Het was voor ons echt geen makkelijk project. Er zitten vele tientallen uren werk in (100+??) en veel dingen hebben we opnieuw moeten doen. We zijn erg blij met het resultaat, maar waren er denk ik niet aan begonnen als we wisten wat we nu weten. Gelukkig kunnen we wel zeggen dat we veel geleerd hebben. De volgende glasprojectjes zullen wat kleinschaliger zijn.😉